Downsizing w bran\u017cy spo\u017cywczej to praktyka w\u0105tpliwa moralnie i niezgodna z dobrymi obyczajami, ale na gruncie prawnym trudno z ni\u0105 walczy\u0107 – uwa\u017caj\u0105 prawnicy. Wprost nie zabraniaj\u0105 jej ani przepisy krajowe, ani unijne. Wci\u0105\u017c trudno jednak jednoznacznie stwierdzi\u0107, czy tego typu dzia\u0142ania mog\u0105 zosta\u0107 uznane za wprowadzanie konsument\u00f3w w b\u0142\u0105d i stosowanie tzw. ukrytych podwy\u017cek cen.<\/p>\n
Downsizing to zmniejszenie wagi lub pojemno\u015bci produktu przy zachowaniu ceny na dotychczasowym poziomie. Przy rosn\u0105cych kosztach produkcji, producenci chc\u0105 w ten spos\u00f3b unikn\u0105\u0107 podwy\u017cek cen produktu.<\/p>\n
Zmniejszony produkt na pierwszy rzut oka nie r\u00f3\u017cni si\u0119 od swojego poprzednika \u2013 zmiana jest bowiem niewielka. Klient sklepu wr\u0119cz mo\u017ce nie zorientowa\u0107 si\u0119, \u017ce opakowanie jest mniejsze ni\u017c dotychczas, albo \u017ce \u2013 zachowuj\u0105c dotychczasowy rozmiar \u2013 zawiera mniej produktu. Automatycznie si\u0119ga po produkt, kt\u00f3ry zna i kupuje od lat. I w\u0142a\u015bnie ten mechanizm cz\u0119sto wykorzystuj\u0105 producenci. Mo\u017cna te\u017c zauwa\u017cy\u0107 w sklepach spo\u017cywczych tzw. downsizing wizualny, gdzie np. ceny w\u0119dlin nie s\u0105 podawane za kilogram, ale za 100 g.<\/p>\n
Mniej w opakowaniu? To legalne<\/strong><\/p>\n Zar\u00f3wno polskie, jak i unijne przepisy wprost nie reguluj\u0105 kwestii zmniejszania gramatury opakowa\u0144 produkt\u00f3w konsumpcyjnych przy – zazwyczaj – jednoczesnym utrzymaniu ceny sprzeda\u017cy danego produktu. Dotyczy to tak artyku\u0142\u00f3w \u017cywno\u015bciowych, jak i np. szeroko rozumianej chemii gospodarczej, czy kosmetyk\u00f3w.<\/p>\n – Poza rzadkimi przypadkami (np. dla napoj\u00f3w alkoholowych powy\u017cej 100 ml), ustawa o towarach paczkowanych nie wymaga okre\u015blonych gramatur lub pojemno\u015bci dla danej kategorii produkt\u00f3w konsumpcyjnych. Producenci mog\u0105 zatem samodzielnie okre\u015bla\u0107 wag\u0119 lub pojemno\u015b\u0107 oferowanych produkt\u00f3w. Jednocze\u015bnie ustawa o informowaniu o cenach towar\u00f3w i us\u0142ug zobowi\u0105zuje jedynie do uwidaczniania ceny oraz ceny jednostkowej towaru lub us\u0142ugi w spos\u00f3b jednoznaczny, niebudz\u0105cy w\u0105tpliwo\u015bci oraz umo\u017cliwiaj\u0105cy por\u00f3wnanie cen. Przepisy milcz\u0105 w kwestii obowi\u0105zku informowania konsument\u00f3w o zmianie masy lub obj\u0119to\u015bci konkretnych produkt\u00f3w – t\u0142umaczy Eliza Iwaniszyn, radca prawny, ekspert prawa \u017cywno\u015bciowego i prawa konkurencji w Kancelarii FAIRLEGAL.<\/p>\n Je\u015bli etykieta lub opakowanie produktu zawiera wszystkie informacje wymagane przepisami prawa, to nawet je\u015bli w opakowaniu jest pi\u0119\u0107 plasterk\u00f3w w\u0119dliny (130 g), a nie sze\u015b\u0107 jak wcze\u015bniej (150g), producent nie narusza przepis\u00f3w prawa. – Nie mo\u017cna te\u017c w takiej sytuacji m\u00f3wi\u0107 o wprowadzeniu konsumenta w b\u0142\u0105d i tym samym naruszeniu ustaw konsumenckich, np. ustawy o przeciwdzia\u0142aniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Przeci\u0119tny konsument jest uwa\u017cny, rozs\u0105dny i dobrze poinformowany. Konsumenci s\u0105 coraz bardziej \u015bwiadomi i czytaj\u0105 etykiety. Przy prawid\u0142owo oznakowanym produkcie i podanej przy nim obok cenie, maj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 sprawdzi\u0107, za jak\u0105 wielko\u015b\u0107 (wag\u0119) produktu p\u0142ac\u0105 – m\u00f3wi Anna Go\u0142\u0119biowska, radca prawny GKR Legal.<\/p>\n Czary mary producent\u00f3w<\/strong><\/p>\n Nie zawsze jednak producenci s\u0105 do ko\u0144ca uczciwi. – W teorii, tak d\u0142ugo jak na opakowaniu podana jest waga produktu czy jego pojemno\u015b\u0107 – konsument ma szans\u0119 zapozna\u0107 si\u0119 z tymi informacjami. Producent ich nie ukrywa. Ale producenci wiedz\u0105, \u017ce nie jeste\u015bmy bardzo czujnymi konsumentami, nie studiujemy etykiet na opakowaniach. Zapewne w wielu przypadkach dopiero postawienie obok siebie dw\u00f3ch opakowa\u0144 \u2013 starego i nowego \u2013zwr\u00f3ci\u0142oby uwag\u0119 kupuj\u0105cego. Ale ju\u017c nie tak \u0142atwo dostrzec zmniejszon\u0105 zawarto\u015b\u0107 opakowania o takich samych rozmiarach jak dotychczas. Zgodnie z moj\u0105 wiedz\u0105, UOKiK otrzymuje wiele skarg dotycz\u0105cych downisingu i wprowadzania konsument\u00f3w w b\u0142\u0105d. Dotychczas nie podj\u0105\u0142 jednak \u017cadnej interwencji – zwraca uwag\u0119 Marta Balcerowska, senior associate w zespole prawa konkurencji kancelarii Doma\u0144ski Zakrzewski Palinka.<\/p>\n Przez “sztuczki” producent\u00f3w i handlowc\u00f3w kupuj\u0105cy trac\u0105 r\u00f3wnie\u017c zaufanie do marki<\/strong><\/p>\n – Prawnie nic nie grozi producentom za stosowanie downsizingu. Jednak, patrz\u0105c z punktu widzenia funkcjonowania rynku, wielu konsument\u00f3w traci zaufanie do swoich ulubionych marek i zmienia swoje zakupowe wybory, wybieraj\u0105c produktu ta\u0144sze lub po prostu z wi\u0119ksz\u0105 gramatur\u0105 przy to\u017csamej cenie – t\u0142umaczy Adrianna Peru\u017cy\u0144ska z Kancelarii Prawnej Wojarska Aleksiejuk & Wsp\u00f3lnicy<\/p>\n To jest jednak wprowadzanie w b\u0142\u0105d<\/strong><\/p>\n W zwi\u0105zku z tym, \u017ce downsizing\u201d jest coraz powszechniejsz\u0105 praktyk\u0105 w obrocie gospodarczym, stosowan\u0105 w wielu bran\u017cach, mo\u017cna pokusi\u0107 si\u0119 o ustalenie jego granic prawnych. W pewnych bowiem okoliczno\u015bciach zmniejszone opakowania mog\u0105 wprowadza\u0107 konsument\u00f3w w b\u0142\u0105d i tym samym narusza\u0107 przepisy unijnego rozporz\u0105dzenia 1169\/2011 dotycz\u0105cego tzw. znakowania produkt\u00f3w spo\u017cywczych lub przepis\u00f3w ustawy o przeciwdzia\u0142aniu nieuczciwym praktykom rynkowym czy te\u017c ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.<\/p>\n – Nieuczciw\u0105 praktyk\u0105 rynkow\u0105 mo\u017ce by\u0107 wprowadzenie konsumenta w b\u0142\u0105d poprzez pomini\u0119cie istotnych informacji, kt\u00f3re zniekszta\u0142caj\u0105 zachowania konsument\u00f3w. Innymi s\u0142owy – gdy na podstawie b\u0142\u0119dnych informacji konsumenci podejmuj\u0105 decyzje, kt\u00f3rych inaczej by nie podj\u0119li. Zgodnie z przepisami tej ustawy praktyk\u0119 rynkow\u0105 uznaje si\u0119 za zaniechanie wprowadzaj\u0105ce w b\u0142\u0105d, je\u017celi pomija si\u0119 istotne informacje potrzebne przeci\u0119tnemu konsumentowi do podj\u0119cia decyzji dotycz\u0105cej umowy powoduj\u0105c\u0105 (lub mog\u0105c\u0105 powodowa\u0107) podj\u0119cie przez przeci\u0119tnego konsumenta decyzji, kt\u00f3rej inaczej by nie podj\u0105\u0142. Wprowadzaj\u0105cym w b\u0142\u0105d zaniechaniem mo\u017ce by\u0107 w szczeg\u00f3lno\u015bci zatajenie lub nieprzekazanie w spos\u00f3b jasny, jednoznaczny lub we w\u0142a\u015bciwym czasie istotnych informacji dotycz\u0105cych produktu – wyja\u015bnia mec. Iwoniszyn.<\/p>\n Wed\u0142ug niej zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 producent\u00f3w zapewnia prawid\u0142owe etykietowanie produkt\u00f3w w zakresie gramatury, zatem trudno m\u00f3wi\u0107 o praktyce zatajania czy pomijania istotnych informacji. Niemniej co najmniej dyskusyjne mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 to, czy nieprzekazanie w spos\u00f3b jasny i jednoznaczny informacji o zmniejszeniu masy lub obj\u0119to\u015bci (jako element\u00f3w istotnych dotycz\u0105cych produktu) b\u0119dzie stanowi\u0107 przejaw nieuczciwej praktyki handlowej, kt\u00f3ra wprowadza konsument\u00f3w w b\u0142\u0105d. Problematyczne mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnoczesne oferowanie do sprzeda\u017cy produkt\u00f3w w gramaturze \u201esprzed zmiany\u201d, jak i ju\u017c po zmniejszeniu, np. w okresie przej\u015bciowym, gdy wyprzedawane s\u0105 dotychczasowe stany magazynowe i jednocze\u015bnie wprowadzane s\u0105 nowe pojemno\u015bci.<\/p>\n Naruszenie prawa czy obyczaj\u00f3w<\/strong><\/p>\n Jak t\u0142umaczy mec. Eliza Iwoniszyn, zmniejszanie gramatury danego produktu bez jednoczesnej rewizji ceny sprzeda\u017cy powoduje, \u017ce mo\u017cemy mie\u0107 do czynienia z tzw. ukryt\u0105 podwy\u017ck\u0105 ceny. – Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce nieuczciw\u0105 praktyk\u0105 rynkow\u0105 lub czynem nieuczciwej konkurencji mo\u017ce by\u0107 nie tylko dzia\u0142anie niezgodne z prawem, ale r\u00f3wnie\u017c niezgodne z dobrymi obyczajami. Przyzwyczajenia konsument\u00f3w mog\u0105 odgrywa\u0107 pewn\u0105 rol\u0119 w ocenie tzw. ukrytych podwy\u017cek cen przez pryzmat klauzul generalnych, w tym dobrych obyczaj\u00f3w. Tradycyjnie, pewne kategorie produkt\u00f3w cechuj\u0105 si\u0119 okre\u015blon\u0105 mas\u0105 netto lub pojemno\u015bci\u0105 (np. 1kg m\u0105ki, 1l mleka), a co za tym idzie konsumenci mog\u0105 mie\u0107 pewnego rodzaju oczekiwania co do zawarto\u015bci kupowanych produkt\u00f3w. Dla przeciwwagi jednak – standard przeci\u0119tnego konsumenta zak\u0142ada, \u017ce jest on odpowiednio poinformowany, uwa\u017cny, \u015bwiadomy, a tym samym, \u017ce analizuje etykiety i por\u00f3wnuje ceny prezentowanych na p\u00f3\u0142kach sklepowych – dodaje.<\/p>\n W Stanach Zjednoczonych nie s\u0105 rzadko\u015bci\u0105 pozwy grupowe przeciwko producentom zmniejszaj\u0105cym zawarto\u015b\u0107 produktu bez obni\u017cenia ceny (np. 2,5mln USD odszkodowania za sprzeda\u017c mniejszej ilo\u015bci pieprzu w pojemnikach z m\u0142ynkiem). Praktyka poka\u017ce, czy i na ile praktyka zmniejszania gramatur b\u0119dzie rodzi\u0142a wymierne konsekwencje prawne w Polsce.<\/p>\n Wytyczne UOKiK mog\u0142yby pom\u00f3c<\/strong><\/p>\n Martyna Popio\u0142ek-D\u0119bska, radca prawny w APLAW Artur Piechocki wskazuje, \u017ce skoro nie ma obowi\u0105zku prawnego, by informowa\u0107 o zmienionej gramaturze produktu, to mo\u017ce warto zadba\u0107 o wytyczne. <\/strong><\/p>\n – Dobrym rozwi\u0105zaniem by\u0142oby wydanie wytycznych przez prezesa UOKiK b\u0105d\u017a te\u017c samodzielnie wypracowanie i przyj\u0119cie dobrych praktyk przez przedsi\u0119biorc\u00f3w. Dla przejrzysto\u015bci i rzetelno\u015bci informowania konsument\u00f3w, w zwi\u0105zku z tym i\u017c opakowanie towaru nie uleg\u0142o zmianom \u2013 zmniejszeniu, w przeciwie\u0144stwie do gramatury \u2013 producent czy sprzedaj\u0105cy, przez ustalony czas, wyr\u00f3\u017cnia\u0142by na opakowaniu informacj\u0119 o tej zmianie – podsumowuje prawniczka. <\/strong><\/em><\/p>\n Z odpowiedzi UOKiK- u udzielonej Prawo.pl niewiele wynika. Urz\u0105d stwierdzi\u0142 tylko, \u017ce producenci rzeczywi\u015bcie nie powinni wykorzystywa\u0107 przyzwyczaje\u0144 klient\u00f3w np. w odniesieniu do wielko\u015bci opakowa\u0144. Tak\u017ce oznaczenia gramatur powinny by\u0107 widoczne i niewprowadzaj\u0105ce w b\u0142\u0105d. <\/strong><\/em><\/p>\n – Konsumentom mo\u017cemy doradzi\u0107, aby dok\u0142adnie czytali zar\u00f3wno etykiety produkt\u00f3w, jak i wywieszki cenowe. Istotne jest te\u017c por\u00f3wnywanie cen jednostkowych, co pozwala na wyb\u00f3r pomi\u0119dzy produktami podobnymi, ale o r\u00f3\u017cnych gramaturach. Je\u015bli chodzi o skargi na zmniejszanie gramatury, to do UOKiK trafiaj\u0105 tylko pojedyncze i dotycz\u0105 bran\u017cy spo\u017cywczej – zaznacza UOKiK.<\/strong><\/em><\/p>\n