Stosowanie w handlu internetowym \u201ezwodniczych interfejs\u00f3w\u201d jest sprzeczne z ide\u0105 etycznego projektowania i ochrony u\u017cytkownik\u00f3w, mo\u017ce te\u017c mie\u0107 powa\u017cne konsekwencje prawne. Przedsi\u0119biorcy powinni unika\u0107 stosowania takich praktyk i zawsze d\u0105\u017cy\u0107 do zapewnienia uczciwego i przejrzystego projektowania interfejs\u00f3w u\u017cytkownika, aby unikn\u0105\u0107 strat, kt\u00f3re ich stosowanie mo\u017ce spowodowa\u0107 – pisze radca prawny Martyna Popio\u0142ek-D\u0119bska.<\/p>\n
Poj\u0119cie \u201edark patterns\u201d t\u0142umaczone jako \u201ezwodnicze interfejsy\u201d, z pewno\u015bci\u0105 nabra\u0142o popularno\u015bci w\u015br\u00f3d specjalist\u00f3w bran\u017cy UX\/UI odpowiedzialnych za projektowanie do\u015bwiadcze\u0144 u\u017cytkownika w sklepach i serwisach internetowych.<\/p>\n
Ka\u017cdy prowadz\u0105cy b\u0105d\u017a odpowiedzialny za serwis internetowy powinien sprawdzi\u0107 czy stosuje \u201edark patterns\u201d, a ka\u017cdy specjalista z bran\u017cy UX\/UI je zna\u0107, gdy\u017c konsekwencje ich stosowania mog\u0105 mie\u0107 istotny wp\u0142yw na funkcjonowanie prowadzonego online biznesu. Niew\u0105tpliwie konsekwencje stosowania \u201edark patterns\u201d mog\u0105 by\u0107 bardzo dotkliwe dla przedsi\u0119biorc\u00f3w internetowych.<\/p>\n
Czym s\u0105 \u201edark patterns\u201d?<\/strong><\/p>\n W chwili obecnej brak jest legalnej definicji poj\u0119cia \u201edark patterns\u201d. \u201eDark patterns\u201d t\u0142umaczy si\u0119 jako \u201eciemnie wzorce\u201d, \u201ezwodnicze interfejsy\u201d. Jest to spos\u00f3b projektowania interfejs\u00f3w u\u017cytkownika sklep\u00f3w i serwis\u00f3w internetowych, maj\u0105cy na celu wprowadzenie u\u017cytkownika w b\u0142\u0105d lub manipulacja nim, aby doprowadzi\u0107 do podj\u0119cia przez u\u017cytkownika dzia\u0142ania, kt\u00f3re jest dla niego niekorzystne, ale za to przynosz\u0105ce korzy\u015b\u0107 serwisowi czy sklepowi internetowemu.<\/p>\n Akt o us\u0142ugach cyfrowych (z ang. Digital Service Act, zwane dalej jako \u201eDSA\u201d), kt\u00f3ry wejdzie w \u017cycie w lutym 2024 r., w motywie 67 okre\u015bla \u201edark patterns\u201d jako praktyki, kt\u00f3re w istotny spos\u00f3b zniekszta\u0142caj\u0105 lub ograniczaj\u0105 (celowo lub w praktyce) zdolno\u015b\u0107 odbiorc\u00f3w us\u0142ugi, w sklepie czy serwisie internetowym, do dokonywania niezale\u017cnych i \u015bwiadomych wybor\u00f3w lub podejmowania decyzji. Celem takiego dzia\u0142ania jest nak\u0142onienie u\u017cytkownik\u00f3w do okre\u015blonego zachowania lub do podejmowania niepo\u017c\u0105danych przez nich decyzji, kt\u00f3re maj\u0105 dla nich negatywne skutki. DSA wprost zakazuje stosowania \u201eciemnych wzorc\u00f3w\u201d przez platformy internetowe.<\/p>\n Ponadto 4 lutego 2023 r. Europejska Rada Ochrony Danych (zwana dalej: EROD) przyj\u0119\u0142a Wytyczne 3\/2022 w sprawie tzw. \u201edeceptive design patterns\u201d (\u201ezwodnicze wzorce projektowe\u201d) w interfejsach serwis\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych. Poj\u0119cie \u201edark patterns\u201d zosta\u0142o zast\u0105pione szerszym poj\u0119ciem \u201edeceptive design patterns\u201d, kt\u00f3re lepiej oddaje r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 stosowanych przez przedsi\u0119biorc\u00f3w cyfrowych praktyk.<\/p>\n Wytyczne zawieraj\u0105 zar\u00f3wno przyk\u0142ady niedozwolonych zwodniczych wzorc\u00f3w projektowych naruszaj\u0105cych przepisy og\u00f3lnego Rozporz\u0105dzenia o ochronie danych (dalej: RODO), jak i zalecenia dla projektant\u00f3w platform spo\u0142eczno\u015bciowych dotycz\u0105ce tego, jak ich unika\u0107 w interfejsach.<\/p>\n Cho\u0107 powo\u0142ane wytyczne dedykowane s\u0105 jedynie serwisom spo\u0142eczno\u015bciowym, to maj\u0105 istotne znaczenie dla ca\u0142ego sektora e-commerce i stanowi\u0105 wskaz\u00f3wk\u0119, kiedy stosowane \u201ezwodnicze interfejsy\u201d mog\u0105 dodatkowo narusza\u0107 przepisy RODO. Wskazane w wytycznych praktyki zaobserwowa\u0107 mo\u017cemy nie tylko w serwisach spo\u0142eczno\u015bciowych, ale r\u00f3wnie\u017c w innych serwisach, sklepach internetowych jak i w aplikacjach.<\/p>\n \u201eDark patterns\u201d w praktyce<\/strong><\/p>\n Niestety, badania przeprowadzone przez Komisj\u0119 Europejsk\u0105, potwierdzaj\u0105 \u017ce 97 proc. sklep\u00f3w i serwis\u00f3w internetowych w Unii Europejskiej stosuje \u201edark patterns\u201d, co z jednej strony potwierdza, \u017ce skala zjawiska jest w istocie bardzie du\u017ca, a z drugiej \u017ce ich stosowanie staje si\u0119 przedmiotem zainteresowania na poziomie europejskim, nie tylko prawodawcy unijnego, ale i organ\u00f3w nadzoru, w tym ochrony konsument\u00f3w.<\/p>\n Przyk\u0142ad\u00f3w \u201ezwodniczych interfejs\u00f3w\u201d zar\u00f3wno w powo\u0142anych wytycznych jak i w DSA jest wiele i dotycz\u0105 r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w funkcjonowania sklep\u00f3w i serwis\u00f3w internetowych, na przyk\u0142ad:<\/p>\n Katalog stosowanych \u201ezwodniczych wzorc\u00f3w\u201d jest otwarty, i co oczywiste, wraz z rozwojem bran\u017cy cyfrowej b\u0119d\u0105 pojawia\u0107 si\u0119 nowe. Po wej\u015bciu w \u017cycie DSA, Komisja Europejska uzyska uprawnienie do wydawania wytycznych i uznawania konkretnych praktyk za \u201eciemnie wzorce\u201d (art. 25 ust. 3 DS.), a w efekcie zakazywania ich u\u017cywania.<\/p>\n Bez w\u0105tpienia konieczne jest szczeg\u00f3\u0142owe zapoznanie si\u0119 z ju\u017c znanymi, szczeg\u00f3\u0142owo opisanymi \u201edark patterns\u201d, aby wiedzie\u0107 czego unika\u0107 i w jaki spos\u00f3b nie budowa\u0107 platform internetowych, a tym samym zminimalizowa\u0107 ryzyko prawne prowadzonej dzia\u0142alno\u015bci w tym obszarze. Warto ju\u017c dzi\u015b tak\u017ce zastanowi\u0107 si\u0119 czym zast\u0105pi\u0107 stosowane \u201ezwodnicze wzorce\u201d by jednocze\u015bnie osi\u0105gn\u0105\u0107 oczekiwane wyniki biznesowe. Przy pracach nad makietami sklep\u00f3w czy serwis\u00f3w internetowych doradzamy naszym klientom w jaki spos\u00f3b bezpiecznie osi\u0105gn\u0105\u0107 planowane cele biznesowe, przy zachowaniu wymog\u00f3w UX\/UI.<\/p>\n Jakie s\u0105 konsekwencje stosowania \u201edark patterns\u201d?<\/strong><\/p>\n Stosowanie \u201edark patterns\u201d mo\u017ce skutkowa\u0107 naruszeniem nie tylko przepis\u00f3w o ochronie konsument\u00f3w, ale tak\u017ce o ochronie danych osobowych (w szczeg\u00f3lno\u015bci RODO), a w niedalekiej przysz\u0142o\u015bci tak\u017ce DSA.<\/p>\n Prezes UOKiK ju\u017c postawi\u0142 popularnym sklepom internetowym born2be.pl i renee.pl zarzut naruszenia praw konsument\u00f3w poprzez wprowadzanie konsument\u00f3w w b\u0142\u0105d m.in. na skutek stosowania jednego z popularnych \u201ezwodniczych interfejs\u00f3w\u201d. Te sklepy internetowe, przy u\u017cyciu zegara odliczaj\u0105cego czas do zako\u0144czenia promocji, sugerowa\u0142y u\u017cytkownikom ograniczony czas na otrzymanie rabatu, podczas gdy asortyment sklep\u00f3w by\u0142 dost\u0119pny w promocji w spos\u00f3b ci\u0105g\u0142y \u2013 promocje na tych samych warunkach nast\u0119powa\u0142y jedna po drugiej. Dzia\u0142anie sklep\u00f3w stanowi\u0142o chwyt marketingowy, nie oferowano rzeczywistego rabatu klientom.<\/p>\n W przypadku, gdy dzia\u0142anie sklepu czy serwisu internetowego zakwalifikowane zostanie przez Prezesa UOKiK jako naruszaj\u0105ce zbiorowe interesy konsument\u00f3w (np. poprzez wprowadzenie ich w b\u0142\u0105d), przedsi\u0119biorc\u0119 stosuj\u0105cego \u201ezwodniczy interfejs\u201d w sklepie czy serwisie mo\u017ce spotka\u0107 m.in. kara finansowa w wysoko\u015bci 10 proc. obrotu za rok poprzedni. Natomiast kiedy stosowane \u201edark patterns\u201d narusza\u0107 b\u0119d\u0105 przepisy RODO, Prezes UODO mo\u017ce ukara\u0107 przedsi\u0119biorc\u0119 prowadz\u0105cego sklep czy serwis m.in. kar\u0105 finansow\u0105 w wysoko\u015bci do 20 000 000 euro lub 4 proc. ca\u0142kowitego rocznego obrotu. Sankcja mo\u017ce zosta\u0107 na\u0142o\u017cona m.in. za przetwarzanie danych osobowych niezgodnie z postanowieniami RODO, niedotrzymanie warunku wyra\u017cenia zgody na przetwarzanie danych lub niedope\u0142nienie obowi\u0105zku informacyjnego.<\/p>\n Po wej\u015bciu w \u017cycie DSA stosowanie \u201eciemnych wzorc\u00f3w\u201d, je\u017celi okre\u015blona praktyka nie zostanie zakwalifikowana jako naruszenie RODO b\u0105d\u017a naruszenie praw konsument\u00f3w, podlega\u0107 b\u0119dzie karze finansowej w wysoko\u015bci 6 proc. ca\u0142kowitego rocznego obrotu przedsi\u0119biorcy. Je\u017celi za\u015b zostanie uznane za naruszenie przepis\u00f3w o ochronie danych osobowych, stosuj\u0105cy je podmiot mo\u017ce by\u0107 ukarany przez PUODO kar\u0105 finansow\u0105 w wysoko\u015bci do 4 proc. jego ca\u0142kowitego rocznego \u015bwiatowego obrotu z poprzedniego roku obrotowego. W przypadku gdy stosowanie \u201ezwodniczych interfejs\u00f3w\u201d zakwalifikowane zostanie jako naruszenie zbiorowych interes\u00f3w konsument\u00f3w, w\u00f3wczas kara finansowa na\u0142o\u017cona przez Prezesa UOKiK mo\u017ce si\u0119gn\u0105\u0107 do 10 proc. ca\u0142kowitego rocznego \u015bwiatowego obrotu podmiotu za poprzedni rok obrotowy.<\/p>\n Kary finansowe nak\u0142adane przez organy nadzoru nie powinny by\u0107 jedynym czynnikiem odstraszaj\u0105cym od stosowania tych\u017ce praktyk. Zainteresowanie stosowanymi interfejsami organizacji pro-konsumenckich, czy konkurent\u00f3w, skutkowa\u0107 mo\u017ce kryzysem wizerunkowym i wp\u0142yn\u0105\u0107 istotnie na decyzje zakupowe konsument\u00f3w. Na koszty zwi\u0105zane ze stosowaniem \u201ezwodniczych interfejs\u00f3w\u201d sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 nie tylko koszty kar finansowych, ale tak\u017ce koszty us\u0142ug PR, obs\u0142ugi prawnej czy wprowadzenia zmian w serwisach i sklepach internetowych.<\/p>\n Podsumowanie<\/strong><\/p>\n Stosowanie \u201edark patterns\u201d mo\u017ce mie\u0107 powa\u017cne konsekwencje prawne, ale nie tylko. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce stosowanie \u201ezwodniczych interfejs\u00f3w\u201d jest sprzeczne z ide\u0105 etycznego projektowania i ochrony u\u017cytkownik\u00f3w. Przedsi\u0119biorcy powinni unika\u0107 stosowania takich praktyk i zawsze d\u0105\u017cy\u0107 do zapewnienia uczciwego i przejrzystego projektowania interfejs\u00f3w u\u017cytkownika, aby unikn\u0105\u0107 strat, kt\u00f3re ich stosowanie mo\u017ce spowodowa\u0107. D\u0142ugoterminowo buduje to dobre relacje z klientami i wskazuje na uczciwo\u015b\u0107 przedsi\u0119biorcy, kt\u00f3ry preferuje przejrzyste zasady obs\u0142ugi klienta zamiast kr\u00f3tkotrwa\u0142e korzy\u015bci kosztem wprowadzenia klienta w b\u0142\u0105d.<\/p>\n Wa\u017cne by nauczy\u0107 si\u0119 dobrych praktyk tworzenia interfejs\u00f3w. Celem prowadzenia bezpiecznego biznesu online b\u0105d\u017a \u015bwiadczenia us\u0142ug UX\/UI na najwy\u017cszym poziomie, ju\u017c dzi\u015b nale\u017cy zapozna\u0107 si\u0119 ze stosowanymi \u201edark patterns\u201d, aby m\u00f3c je zawczasu wyeliminowa\u0107 w projektowanych platformach internetowych b\u0105d\u017a zmodyfikowa\u0107 te wyst\u0119puj\u0105ce w ju\u017c istniej\u0105cych serwisach czy sklepach.<\/p>\n Rozporz\u0105dzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022\/2065 z 19 pa\u017adziernika 2022 r. w sprawie jednolitego rynku us\u0142ug cyfrowych oraz zmiany dyrektywy 2000\/31\/WE<\/p>\n\n